rouw – ruimte voor woorden

gelezen boeken

De stilte die op de website zichtbaar was door de woorden die ik hier niet heb geschreven, heb ik onder andere opgevuld met het lezen van woorden. Indien interesse, zie hieronder een overzicht van gelezen boeken en mijn gedachtes daarbij.

Kokoro: de wegen van het hart // Soseski Natsume
Het boek werd me aangeraden toen ik aan een keukentafel zat in een prachtig heerlijk huis met een prachtig heerlijk kwispelstaartende hond. ‘Wat lees je zoal?’ was de vraag. Mijn tafelgenote en ik kwamen uit op de Japanse en Zuid-Koreaanse boeken die we beiden aan het lezen waren. Ze deelde dat ze aan haar vrienden om haar heen had gevraagd wat hun favoriete boek was. Nu was ze dus allerlei andere boeken dan normaal aan het lezen. Ik vroeg uiteraard wat haar favoriete boek was. Ze antwoordde: Kokoro. Ik zei tegen haar dat mijn favoriete boek, in ieder geval in dat moment, Toen god een konijn was van Sarah Winman.

Een week later las ik Kokoro: de wegen van het hart. Ja, een aanrader. Een boek dat rond 1910 is geschreven en het leest soms alsof het zich ook in de huidige tijd kan afspelen. Ik wil (zou) het nog een keer lezen voor het (her)beleven van al wat er is geschreven en gedeeld over verlies, familie, traditie, verdriet, de dood en het leven. Het volgt twee perspectieven. Een hoofdstuk extra zou wellicht het verhaal wat ronder maken en tevens past het ‘niet af’ gevoel wat ik kreeg als lezer ook wel bij het thema. Het gevoel dat het verhaal me gaf, sluimert af en toe weer bij me naar boven. Daar even over mijmeren en toch ook daardoor de drang om het verhaal nog een keer te ervaren, want er zit veel in. Herkenning en ongemak over de dood en over het leven. Hoe onaf het is en toch ook weer niet. Ik schrijf en klink wellicht vaag. Existentieel is ook het woord wat naar bovenkomt als ik nu woorden wil geven aan wat het boek met me deed. Het gaat voor mij naar een kern terug. Ik dacht dat ik ergens in al mijn aantekeningen die ik soms maak als ik een boek lees, meer indrukken had opgeschreven, wat het verhaal met me heeft gedaan, maar ik kan het nergens terugvinden.

The Secret Garden // Frances Hodgson Burnett
Een boek van rond 1918. Al heel lang op mijn lijst van boeken die ik wil lezen. Ooit heb ik een stukje van de film gezien, altijd nieuwsgierig geweest naar het geschreven verhaal. Magisch. En als ik eerder zei dat het boek van Sarah Winman mijn favoriet was, kan ik wel zeggen dat The Secret Garden nu favoriet is. Het verhaal bezit ook een soort tijdloosheid, vooral de scenes in de tuin, interacties met een roodborstje (wist ik niet van tevoren!) en de magie van kijken en zien door kinderogen. Officieel is het gecategoriseerd als een kinderboek, maar er zitten lagen in wat mij betreft. Lagen met levenswijsheden en vooral magie en verwondering. Zoveel magie. Heerlijk die magie. Ja.

Het besef dat Kokoro ongeveer in dezelfde tijd is geschreven als The Secret Garden is wat het leven kan zijn. Andere schrijvers, culturen, andere generaties. Mijn gedachten gaan dan naar het feit dat ongeveer in dezelfde jaren dat een jong volwassene volop in de ‘moet’ zit om iets te bewijzen in het leven door familie, studie en werk (in Japan), tegelijkertijd aan de andere kant van de wereld een kind het leven beleeft door de vlinders te zien die aan het fladderen zijn in een Engelse tuin en de bloemen ziet groeien.

Voorbij de liefde // Maggie O’Farrell
Het boek vond ik in de kringloopwinkel voor een euro. Nu ik meer lees, onthoud ik namen van schrijvers. Van Maggie O’Farrell las ik eerder I am, I am, I am en ze is een vriendin van die huiseigenaar in Schotland waar ik mooie herinneringen aan heb. Dus ja. De naam is blijven hangen en dus toen ik het boek spotte, wilde ik het lezen.

De setting is een Schots plaatsje, waar ik ook ben geweest. Dat helpt enorm. Het verhaal is prima. Niet overweldigend fantastisch, maar ik merk al lezende in verschillende boeken en genres dat het soms gewoon fijn is om een prima verhaal te lezen. Schrijverskunde is aanwezig, de locatie waar het boek plaats vindt, is heerlijk Schots en herkenbaar. Het verhaal is boeiend genoeg en ik wilde wel weten hoe het eindigt voor de hoofdpersoon.

Reisverslag van een kat // Hira Arikawa
Kringloopvondst wederom. Mijn ogen vallen op Japanse namen als ik een boekenkast scan. Ik ontkom er niet meer aan. Het gaat over een Japanse kat en de eigenaar. Ietwat humoristisch, omdat je soms ook leest vanuit het perspectief van de kat. Als je ooit kateigenaar bent geweest, dan is het herkenbaar. Ik kan me voorstellen dat mijn kat (of alle katten en honden waar ik ooit voor heb gezorgd) ook bepaalde dingen over mij te zeggen en vinden hebben. Het verhaal is ook droevig. Ik heb gehuild. Ik huil zelden om een boek.

Dromer // Benedict Wells
Het boek was passend bij mijn gevoel toen ik dit boek las. Vroege, vroege ochtenden dat ik in december wakker lag en niet kon dromen. Dit boek heeft Benedict Wells voor Het einde van de eenzaamheid geschreven en dat is merkbaar voor mij. Niet erg. Ik zag, voel de ontwikkeling van hem als persoon en schrijver. Als schrijver leer en schrijf je met de jaren ook anders. Vond ik ook fijn om te zien, hoopvol en geruststellend.

Het boek is ietwat donker en duister, net als de nachten waarin ik wakker lag. Het was helpend. Ik vond herkenning in zijn woorden. Als ik dan toch wakker werd omdat ik blijkbaar niet kon slapen, had ik na de eerste keer vroege ochtend wakker worden, de volgende ochtend ‘zin’ om het verhaal verder te lezen. Ik zette de waterkoker aan, ging naar de wc, stak een kaarsje aan, maakte thee en ging weer onder de dekens liggen. In het donker en alleen bij het licht van de kaars, legde ik mijn zakhoofdlamp strategisch neer, zodat ie niet op mijn hoofd hoefde (irritant) en las ik in de vroege ochtenduren het boek uit.

Wederom een verhaal met vele triestheden en over de dood van zijn vader die hij beschrijft als: ‘…en mijn vader heeft een tuin op zijn buik.’ En de weg vinden in het leven, grip willen en vooral het gevoel van vallen ervaren. Het boek heeft een tijdspanne van een week. De momenten vinden voornamelijk plaats in de nacht, in de schemer. In die week staat de wereld van de hoofdpersoon op zijn kop en ik liep en las en droomde even met hem mee.

Het geheim // Anna Enquist
Zo’n boek en schrijver die om de zoveel tijd voorbij komt en blijkbaar het lezen waard is. Voor een euro wilde ik ‘m niet laten liggen. Ze is een schrijver die kan schrijven en boeien. Alhoewel niet alles van het vertelde verhaal even goed in mijn geheugen is opgeslagen. Het verhaal heeft te maken met muziek, verloren liefde, ouder worden, verlies, Tweede Wereldoorlog herinneringen. Zij woont nu in een prachtig huis ergens in Frankrijk op een heuvel en kijkt en denkt terug aan haar leven. Ja, heerlijk als je op zo’n plek oud kan en mag worden. Het heeft voor mij een open einde. Veel wat uiteindelijk niet is gezegd en ergens tussen de regels door ingevuld mag worden door de lezer. In het moment las het fijn met woorden als ‘….met de rustig voortwandelende linkerhand.’ Nu kan ik details van het hele verhaal niet echt navertellen.

Weduwe voor een jaar // John Irving
Soms best bizar en raar wat John Irving allemaal deelt en schrijft en bedenkt. Ik had nog nooit iets gelezen van hem. Een heel dik boek. Soms wat langdradig, net interessant genoeg om te blijven volgen. Een soort van race aan het einde om het dan maar uitgelezen te hebben.

Het bracht inspiratie in de zin van: als je schrijft heb je de vrijheid om alles te bedenken wat je maar wil. Oja. Was ik even vergeten. Ik lees en kijk soms naar dingen alsof het de waarheid is en dat is het niet (altijd). Fictie en kunst is vaak bedacht, een fantasie die tot leven wordt gebracht en dus ingevuld mag worden op manieren die voor de kunstenaar van waarde is. Ik mag dus ook schrijven wat ik wil, het hoeft niet per se waar te zijn. Ik begon na het lezen van dit boek met het opschrijven van mijn alledaagse observaties. Later vulde ik die aan met mijn eigen verhalen die ik blijkbaar wil vertellen en niet echt zijn gebeurd.

De man van je leven // Arthur Japin
Dit boek bracht mij het woord kwispelstaartend. Fantastisch woord. Het bracht ook het citaat van Montaigne (uit Essais 1, 20) wat Arthur Japin gebruikt voor één van de hoofdstukken: Ik wil dat de dood mij aantreft terwijl ik mijn kool sta te planten, en dat ik mij niet druk om hem maak en nog minder om mijn tuin die nog niet af is. Ja, ja. Zo leven en sterven. Ja.

Op de kaft van het boek staat: een soort van klucht. Klopt. Veel dialoog en een bijna te absurd verhaal om te denken dat het leven zo werkt. Ik merk dat ik dat niet fijn vind om te lezen, al die dialogen. Ik zag het verhaal als een klucht voor me daar kon ik me dan wel in vinden. Wellicht met goede acteurs zou het een prachtig toneelstuk zijn en dan kan het me wellicht iets meer boeien. Er zijn een drie soort van hoofdpersonen in het boek. Twee daarvan niet heel sympathiek (vind ik). De vrouw die stervende is, brengt hier en daar ietwat diepgang over de dood en het leven en daarom heb ik het boek uitgelezen.

Het laatste kind // Philippe Besson
Vanochtend fietste ik naar de bibliotheek van Boxtel om Het laatste kind van Philippe Besson te gaan lenen. Fietsen naar de bibliotheek is één van mijn meest favoriete zaterdagochtendbezigheden en het daarbij behorende gevoel dat het me geeft, is en blijft heerlijk. Ik had mijn gestipte sokken aangetrokken en mijn gestreepte trui aan. Ik moest dit bewuste boek zoeken en vinden, want ik mag namelijk kennismaken met een leesclub. Als het klikt met elkaar en we vinden elkaar leuk dan kan en mag ik vaker met mensen over boeken praten. Eerst het boek lezen en daarna een beetje hopen, net als vroeger op het schoolplein, dat ik mee mag doen in de pauze met het groepje dat aan het knikkeren is.

mijn leescafé

Even de theezakjes bijvullen, even de koffiebonen malen voor morgenvroeg, even de rand van de wasbak met een doekje afdoen, even de afzuigkap afstoffen, even de gevallen pennen van de grond oprapen, even mijn drie truien ontpillen met de supersonische ontpiller, even nog een kopje thee drinken, even de ene plant water geven en even de andere kant van de bladeren licht geven, even van dat alles. En even niet.

In een onrustig gevoel van mezelf letterlijk elke paar seconden verplaatsen op mijn beschikbare 25m² kwam een moment van even stilstaan op dezelfde plek. Ik stelde mezelf de vraag: wat wil ik? Het antwoord kwam meteen. Ik wil kunnen zitten en een boek lezen.

Ik heb nog niet een plek buiten de deur gevonden waar ik tot die rust kan komen om pagina na pagina om te slaan. Dus ik dacht, ik ga kijken of een plek (een gevoel) wat in de buurt komt, hier en even voor nu gecreëerd kan worden. Bij mij, in mij. Dus ik begon mezelf en voorwerpen om mij heen te verplaatsen naar de voor mij meest aangename positie. De stoel met het fijne, gele (blije) kussen voor mijn rug. De stoel richting de ramen en met uitzicht op de de herfstbomen en veranderende lucht met wolken en dwarrelende blaadjes. Kaarsje aan, lichte jazz muziek op de achtergrond, raam open voor de frisse lucht. Laptop uit het zicht. Telefoon niet te ver weg. Flesje water en een dampende kop rooibosthee binnen handbereik. Met het boek wachtend op het tafeltje voor me, aanschouw ik mijn creatie. Mijn leescafé. Ja, dit beeld is helpend.

Ik ga zitten.

Het vergt een aantal pogingen. De woorden zijn prachtig. Soms poëtisch ingewikkeld. Het geheel vinden in de losse woorden die een verhaal vertellen, gaat niet vanzelf. Toch even dit opzoeken, wat betekent dat woord en de muziek staat net te hard. Ik sta op, zet de waterkoker nog een keer aan, poets de deurklink, maak nog een kop thee en ik ga weer zitten.

Het knisperende kaarsje laat van zich horen, de vuilniswagen die voorbij dendert laat mijn huisje trillen en de vogels die fluitend door de regen vliegen, lijken mij op te merken. Ik lees nogmaals de eerste zin van een nieuw hoofdstuk.

Ik oefen. Continue. In het vinden van een comfortabele zijn. Vandaag even, in een bewuste poging, hoefde ik niet alle woorden van het verhaal te onthouden.

…en leerde dat terugkeren van de dood niet helemaal hetzelfde is als terugkeren naar het leven.*

* uit het boek van Sarah Winman: Het laatste jaar van Marvellous Ways

een sterfdag

Vanochtend schreef ik met pen op papier de datum van vandaag: 17 maart 2023. Op dat moment besefte ik dat vandaag de sterfdag van mijn moeder is. Zestien jaar geleden was de dag, laat in de avond tegen middernacht, dat we afscheid van haar namen.

Afgelopen dagen heb ik wel aan de datum gedacht. Vanochtend stond ik niet op met deze datum als eerste gedachte. Ik zag in de vroege ochtend een roodborstje op het hoogste puntje van de vogelvoerpaal zitten en ik legde niet de connectie. Ik dacht er pas bewust aan toen ik met de hand de datum van 17 maart opschreef.

En nu ik deze woorden tik en ik kijk rechts uit mijn raam, zit daar weer een roodborstje. Op zoek naar eten en snel bewegend over het gras. Ik verleg mijn blik en ik kijk naar de wit/roze tulpen die ik kocht, omdat ik er zin in had. Gisteren hingen de stengels zo laag op de tafel dat ik dacht ze niet meer overeind zouden komen. Vandaag staan ze best al wel weer fier overeind.

Met elk jaar dat sinds 2007 is voorbij gegaan, is mijn leven veranderd. Ik denk op dagen als deze vaak aan van alles wat ik heb meegemaakt en waar ze niet meer bij is geweest. Soms stelt het me gerust als ik denk dat ze toch nu en dan meekijkt en meeleeft. Waar ze dan ook is. Soms wil ik niet dat ze zou zien wat ik wel en niet heb gedaan. Jaren die vol zaten met ontmoetingen, reizen, nieuwe woonplekken en werk. Jaren, weken, dagen waarbij tranen, verdriet, gemis, vrijheid, persoonlijke overwinningen en nieuwe herinneringen zijn ontstaan. Ik leef zestien jaar zonder haar.

Herinneringen brengen iets troostends. Meestal denk ik aan mijn moeder in de vorm van fijne en liefdevolle herinneringen, blije momenten die we samen hebben beleefd. Het verdriet van de jaren van haar ziek zijn en de laatste maanden voor haar dood komen weleens voorbij, maar vullen niet het merendeel van mijn gedachten.

De herinneringen die nu gemaakt worden door ontmoetingen met mens (en dier) en door ervaringen – leuke dagen, verdrietige momenten- zijn wat ons verbindt en ook wat later (ooit) de herinneringen zijn waar we aan gaan terugdenken als de een of de ander er niet meer is. Voor mij werkt het troostend, terugdenken aan herinneringen die ooit zijn gemaakt. Al het mooie én ingewikkelde wat men verbindt met de ander. Het is tevens ook een tegendraads gebeuren. Het verlangen naar een moment van toen en weten dat het nooit meer zo zal zijn op een soortgelijke manier. Het niet meer kunnen vasthouden van iemand van wie je houdt, maakt dat wat ooit was, verdrietig is voor nu. Een gemis en daarnaast voel ik dankbaarheid dat het ooit een moment van samenzijn is geweest.

Soms voelt het allemaal ver weg, herinneringen van toen. Soms is het dichtbij. We hadden elkaar ooit in ons leven en nu niet meer.

Ik herinner me toen ik klein was dat ze allemaal kleine vlechtjes in mijn haar maakte en dan gebruikte ze van die witte lipjes (die horen bij boterhamzakjes) om die aan de uiteinden van de vlechtjes vast te maken en dat ik ging slapen en dat het dan pijn deed aan mijn hoofd als ik op mijn kussen ging liggen en dat ik dan de volgende dag een hele bos met pluizig wafelhaar had. Of het kopje thee dat stond te wachten als ik thuis kwam uit school. Of de hele keukentafel vol met peulen en en doperwten en dat die gedopt moesten worden voor het wecken, de aardbeien die we geplukt hebben. De middagen samen met haar in de stad, winkel in en winkel uit. Of toen ik saxofoon speelde en ze met me meefietste naar de muziekschool en dat ze dan daar op me wachtte, even naar de dichtstbijzijnde ijssalon ging, en vervolgens met me terugfietste door de donkere bossen. Of dat ze op de rand van mijn bed zat om me welterusten te wensen. Of de speculaaskoekjes die we samen bakten. Of onze hond die bij haar op schoot kroop, hoe groot ie ook was. Of die mintgroene vervaagde badjas, die ze bijna elke ochtend aanhad als ze naar beneden kwam. Of dat moment tijdens haar feest dat ze vijftig jaar werd (volgens mij was het toen) en dat ze laat in de avond nog luidkeels meezong met Meat loaf´s Paradise by the dashboard light.

Het laat me glimlachen en huilen op een dag als deze.