over de dood – Pagina 10 – ruimte voor woorden

Verlies, sterven en doodgaan komt af en toe en opeens dichtbij. Als de mens geconfronteerd wordt met ziekte of als naasten ziek worden, ziek zijn en uiteindelijk komen te overlijden. Soms is er geen aanloopperiode en is de dood onverwacht, geen tijd gegeven om ernaartoe te leven.

Ik twijfel al om welk woord te gebruiken als ik schrijf over de dood. Sterven, overlijden, doodgaan, er niet meer zijn, heengaan?

Wat ik leer en waar ik elke keer aan herinnerd wordt, is dat er niet één weg is in wat helpend en helend is voor de mens en haar verlies en haar verdriet. Er zijn vele kanten, vele mogelijkheden, vele perspectieven. Soms is het hardop delen van gedachtes voldoende. Soms is concrete, praktische, creatieve en/of professionele hulp wat steunend en helpend is. Soms is het te vroeg om aandacht te geven aan het verlies en de emoties, het gevoel. In mijn beleving kan de mens die verlies ervaart dit op geheel eigen wijze en tempo doen.

Ik kan er veel over vertellen en tevens ook weer niet. Het is voor iedereen anders. Ik weet niet wat de ander voelt. Een verlies wat ik heb meegemaakt is niet gelijk aan een soortgelijk verlies van wat een ander meemaakt. Ik kan het me niet precies voorstellen. Ik denk dat ik het soms een klein beetje kan begrijpen en uiteindelijk is de conclusie: ik weet het niet. Ik kan niet voelen wat de ander voelt.

Ik lees tegenwoordig steeds meer over onderwerpen waar ik mezelf in herken. Ik lees niet meer door als ik iets zie waar ik me niet in kan vinden. Ik wil die weerstand niet. Vele levens, vele ervaringen en vele perspectieven. Er zijn zoveel meningen en gedachtes om te delen over de dood (en het leven), juist omdat iedereen het anders ervaart.

Sterfelijkheid gaat in mijn gedachte ook over het leven. Leven en sterven horen bij elkaar. Ik vind het fijn om gedurende mijn levende leven soms al stil te staan bij mijn sterven. Het hoeft niet, het kan, het mag. Hoe ga ik sterven? Hoe kijk ik dan terug op mijn leven? Zijn er angsten? Heb ik er invloed op, wil ik er invloed op hebben? Soms brengt het verdriet en soms besef. Gedurende mijn leven al voelen dat ik iemand ga missen als die er niet meer is, vind ik op een bepaalde manier geruststellend. Ik voel iets, het doet me wat. Ik hou van die ander en ik ga die ander missen. Ik mag die ander missen. Het is logisch dat ik die ander ga missen. Het maakt me soms ook verdrietig en angstig. Ik wil nog niet verder zonder de ander.

In mijn beleving is sterven onvermijdelijk en ik wil het niet negeren (of uitstellen om er over na te denken). Ik kan doodgaan niet leuk vinden en toch zal het op een dag met mij en mijn naasten gebeuren. Dit leven is eindig. Ook daar is weer veel ruimte in. Is dit het enige leven, gaan we echt dood? Of gaan we over? Leven we verder? Of is dit leven, HET leven?

In accepting death as inevitable, we don’t label it as a good thing or a bad thing. As one of my teachers once said to me, “Death happens. It is just death, and how we meet it is up to us.” – Joan Halifax

Het gaat tijdens een sterven en bij een verlieservaring, niet om het willen oplossen of verlichten van een pijnlijk of verdrietig iets. Het gaat er om, als men dat wil en als men dat kan, om erbij te blijven. Bij jezelf en bij de ander. Het kunnen dragen van je eigen stuk en het kunnen verdragen wat er bij de ander gebeurt. En als je dat niet wil of kan, is dat ook oké en menselijk.

Voor mij persoonlijk is er de oefening en de wil om erbij te blijven. Te blijven bij een emotie, een gevoel, hoe onaangenaam het ook kan zijn. En er ook bijblijven als ik me fijn voel. Een geluksgevoel niet willen wegwuiven en juist omarmen dat dat er ook is voor mij. Het is helend voor mij om een emotie te voelen. In lichaam en geest. Een verdriet, de angst of de euforie en de blijdschap. Het afgelopen jaar heb ik die kunde bij mezelf ontdekt en dat was niet altijd fijn. Het was niet leuk en toch merk ik dat het helend is. Een gevoel valt niet te beschrijven. Het is iets wat je voelt. Het is. Hetzelfde geldt voor pijn. Fysieke én mentale pijn is voor iedereen anders. Artsen vragen wel eens op een schaal van 1 tot 10 hoeveel pijn het doet? Mijn zes is niet gelijk aan de zes van iemand anders. Het is niet te peilen of in te schatten via een systeem. Het gaat om de unieke mens en hoe die een gevoel en dus pijn ervaart. Het vergt oefenen, struikelen, vallen, blijven liggen als dat fijn voelt en ook weer kunnen opstaan. Hoe vaak het ook nodig mocht zijn.

Ik wil graag schrijven over verlies, rouw en sterven en tevens is er zoveel om over te schrijven. Zo niet helder, tegenstrijdig en zoekend als ik kan klinken in mijn woorden, zo is het leven en sterven voor mij ook.

Contact? In juli 2022 heb ik mijn post-hbo opleiding voor verlies- rouw- en stervensbegeleiding afgerond. Mocht je een keer iets willen delen over een verlies, de dood of het leven, dan wil ik graag die ruimte bieden.

Je kan rechtstreeks contact met me opnemen via:
06-28234226 of een bericht sturen naar ruimtevoorwoorden@gmail.com

Via verlies, rouw- en stervensbegeleiding kun je meer lezen over wat ik aanbied.

The people who teach us something retain a particularly vivid place in our memories. (p. 92)

De laatste tijd denk ik regelmatig terug, probeer ik me te herinneren, waar ik vroeger blij van werd. Lezen. Ik las vroeger vanalles en nog wat. Meerdere boeken in de week.

Mijn concentratie is nog wankel. Het lezen van een bladzijde kost tijd en energie. Het weerhoudt me van het starten van het lezen van een boek. Iemand adviseerde: wat maakt het uit dat het een pagina per dag is? Dan is dat wat je leest.

Na het kijken van de film The Jane Austen Book Club, kwam het idee in me op om me ook aan te sluiten bij een boekenclub. Ietwat poging tot wat meer lezen en wellicht nieuwe mensen leren kennen? Ik ging googlen voor een boekenclub en kwam uit bij een website met een boekrecensie. Het boek: I am I am Iam van Maggie O’Farrell. Niets te maken met een boekenclub, maar ik herkende het verhaal. Ik had eerder gehoord over het boek.

That the things in life which don’t go to plan are usually more important, more informative, in the long run, than the things that do. You need to expect the unexpected, to embrace it. (p. 55)

Ik had het gehoord van Penny. Penny uit Edinburgh. De vrouw van Paul en het gezin waar ik vier maanden heb gewerkt. Toen, in 2017, was het boek net uit. Ik herinner me dat ik met Penny in de auto zat. Ik zou haar wegbrengen naar een tuinfeestje waar Paul al was. We waren even met zijn tweeën. Ik vroeg naar de vriendschap met Maggie, de vriendin van het feestje. Ze kenden elkaar nog niet heel lang. Maggie is een schrijfster vertelde Penny. Ze vertelde over het boek dat net gepubliceerd was. Het ging over de schrijfster (Maggie) haar verhaal en dat ze 17 keer in aanraking is geweest met de dood (seventeen brushes with death). Ik was gefascineerd door het verhaal. Bijna doodgaan en dat 17 keer in je leven? En dan nog steeds leven? Penny vertelde met bewondering over haar vriendin en wat ze allemaal had moeten doorstaan. Haar levensverhaal en haar huidige zorgen om haar dochter met dodelijke allergiën. Penny en Maggie’s vriendschap had de gemeenschappelijke deler van een ziekte die onderdeel van een gezin is. Het verbond ze met elkaar. Ik las het boek toen niet.

Door de herinnering kreeg ik een doel. Zin om dit boek te gaan lezen.

Ik heb het ondertussen gelezen.

Ik raad het aan. Een autobiografie die indruk maakt. Over het leven. Over de dood. Over ontsnappingen des levens. Over liefde. Over verliezen. Ik herken mezelf in haar uitspraken, haar gedachtes.

Gedachtes die ik ook denk, ervaar en voel. Maggie die schrijft en deelt. Een bepaalde gelatenheid in haar woorden. Angst voor oordeel. Het verlangen en tevens het niet weten hoe dan wel.

I need to start my life. I need to find a path for myself, to find a job that sets me on the right course or, in fact, any course at all. I have to find work that will pay my rent, cover my tube travel, and doesn’t bore me to the point of screaming, so that I have the headspace and the energy to come home in the evenings, perhaps, maybe, possibly, to write. But how to pull off such a trick, such a balancing act? I haven’t the faintest idea. (p. 163)

Lezen. Aha. Het brengt me altijd wat. Het is vaak een nieuw perspectief. Of juist een bevestiging van wat ik al denk. Het brengt herkenning. Soms met een gevoel van haast, omdat ik nog niet daar ben waar het boek het verhaal al verteld heeft.